Po ndryshon shqipja standarde

E kemi thënë më parë se shqipja po ndryshon. Gjuha standarde do bëhet heret a vonë me paskajore: kemi me e shkru me lexu. Mes thjeshtimesh tjera, do shkurtohet edhe pjesorja: kemi shkruar do bëhet kemi shkru.

Lektorët e gazetave ende i bëjnë qëndresë ndryshimit. Një shkrim, ta zëmë, me paskajore e ka vështirë me pa dritën e botimit në mediet tona.

Por në një shoqëri të lirë, janë intelektualët e mëdhenj — jo gabimqortuesit e paemër — ata që vendosin standardet. Larg trysnisë së lektorëve, emrat e përmendur të jetës publike po e ndijnë detyrën me folë dhe me …

Ferma e gjâve — Kapitulli 1

nga George Orwell

Shih: «Liria e shtypit» (Parathanie)

Zotni Xhonsi, i fermës Manor, i kish ndry kotecat për at natë, por kish qëllu shum i pitë me u kujtu me i mshelë lesat. Tue e shkungullu dritën e zjermit të fenerit, u çap nëpër oborr, i dathi çizmet te dera e pasme, e nxori të mbramën gotë birre prej bures në qilerë, dhe hypi në shtrat, ku zoja e Xhonsit tashma ish tue kërrhatë.

Me t’u ndalë dritat në dhomëgjumi, nisi nji e livritun e njifarë trazimi në tana ndërtesat e fermës. Ish përhapë fjala se gjat ditës Majori i …

Letërsi afrikane: «Aventura e dykuptimtë»

Shkrimtari Cheikh Hamidou Kane u le më 1928 në Senegal — n’at kohë, koloni e Francës. Biri i nji familje myslimane, ai e nisi shkollimin në nji mejtep, ku e mësoi Kuranin dhe përgaditej me u ba hoxhë. Por s’u ndal me aq: si i ri, vojti në Francë, ku studoi filozofi, drejtësi, dhe administratë shtetnore. Me t’u kthy n’atdhe, shërbeu si zyrtar i naltë në qeverinë e vendit, që fitoi pamvarsinë më 1960.

Nji vit ma vonë, Cheikh Hamidou Kane e botoi kryeveprën e tij L’aventure ambiguë — Aventura e dykuptimtë. Protagonisti i romanit pasqyron edhe jetën e autorit. …

Kushtetuta osmane e 1876-s

Në shekullin XIX, Perandoria Osmane ish gati me dhanë shpirt. Shteti që dikur i tmerronte perëndimorët me fuqinë e tij kish mbetë tani mbrapa vendeve t’Evropës.

Kështu osmanët nisën nji varg reformash për ta modernizu dhe shpëtu perandorinë. Fillimisht, ata e kundërshtunë idenë e nji monarkie kushtetuese, tue thanë se binte ndesh me të drejtën islame, sheriatin. Por trazinat politike më 1876 i hapën udhën ndryshimit të madh.

Në pranverën e atij viti, ministrat osmanë e rrëzunë prej froni sulltanin konservator Abylaziz. Por të njejtin fat e pati edhe mbasardhësi i tij liberal, Murati V, që sundoi për vetëm 93 …

U kall e s’e ndreqëm që 16 vjet

Sod 16 vjet u kall Pallati i Rinisë, kur nji flakë që nisi në garazhin e shndërruem në depo mallnash e kaploi pjesën ma të madhe të kompleksit gjigand në qendër të Prishtinës.

Shumkush vajtoi që koloseu i kryeqytetit u shkatrru në liri. Kjo punë s’duhet me na bré ne sod: Sërbia e zaptoi ndërtesën më 1990, e ktheu garazhin e kerreve nën sallën sportive në nji ahurishte mallnash me shumicë, dhe na e la ish-Bo’ramizin në gjendje të mjerë. Shkaku i pushtimit, Pallati i Rinisë nuk mbërrijti me e zbatu as rregulloren kundër zjarrit, e cila parashihte nji ekip …

Kur «i njëjti» kryn «vepër penale»

S’dij që ka fjalë ose shprehje që ma shpifin ma shum se vepra penale dhe i njejti (ose i njëjti). Shoqet e tyne i ka pasë edhe anglishtja, por juristat e vyem nuk i përdorin ma.

Së pari, ajo që quhet vepër penale mund të jetë veprim dhe mosveprim (e vret dikend edhe tue mos i dhanë bukë kur e ke për detyrë). Pse mos me e zavendësu fjalën vepër me shkelje (e ligjit)?

Së dyti, penale as s’asht shqip e as nuk e kuptojnë njerzit çka domethanë. Pse mos me zavendësu me e ndëshkueshme? Pra, shkelje e ndëshkueshme!

Dhe …

Vdiq gjyqtari amerikan Antonin Scalia

Paska ndërru sod jetë gjyqtari Antonin Scalia, 79 vjeç, që ka shërby në Gjykatën e Naltë të Shteteve të Bashkueme për plot tri dekada. I ndjemi njihej për ndërpretimin konservator që i bante kushtetutës së Juesejit, tue ngulë kambë në qëllimin zanafillor të hartuesve dhe tekstin që kanë shkru ata.

Në nji ligjeratë që mbajti njiherë n’universitetin tim, «Southern Methodist» në Dallas të Teksasit, gjykatësi Scalia tregonte:

Shpesh vijnë fëmijë për ta pa Gjykatën e Naltë. Kanë qejf me përsëritë çka u kanë mësu në shkollë: «Kushtetuta është dokument i gjallë…» Jo, kushtetuta asht e vdekun, e vdekët…

Kështu Scalia …